Teleskop qanday ishlaydi?

Ulug'bek rasadxonasidan Jeyms Uebbgacha

Teleskopning asosiy vazifasi — kattalashtirish emas, yorug'lik yig'ish. Ko'z qorachig'i 7 mm; 20 sm li teleskop 800 barobar ko'p nur yig'adi, shuning uchun xira yulduzlarni ko'rsatadi. Linzali (refraktor — Galiley, 1609) va ko'zguli (reflektor — Nyuton, 1668) teleskoplar bor; katta teleskoplar hammasi ko'zguli, chunki ulkan linza o'z og'irligidan egiladi.

Teleskopgacha ham osmon o'lchangan: Samarqandda Ulug'bek (1420-yillar) 40 m radiusli ulkan sekstant qurdi — u yulduzlar balandligini shunchalik aniq o'lchadiki, uning jadvalida yil uzunligi 25 soniya xato bilan berilgan. Bu 'ko'z bilan' astronomiyaning cho'qqisi edi.

Havo yulduzlarni 'titratadi' — shuning uchun yirik teleskoplar baland tog'larga (Chili, Gavayi) qo'yiladi, yoki kosmosga chiqariladi. Xabbl (1990) 600 km balandda, Jeyms Uebb (2021) 1,5 million km uzoqda, 6,5 m li oltin ko'zgusi bilan infraqizil nurda ko'radi — u chang ortidagi tug'ilayotgan yulduzlarni va koinotning eng birinchi galaktikalarini ko'rsatadi.

Radioteleskoplar (Event Horizon Telescope) radio to'lqinlarni, boshqalari rentgen va gamma nurlarni 'ko'radi'. Toshkent yaqinidagi Maydanak rasadxonasi (2 600 m) — dunyodagi eng yaxshi kuzatish joylaridan biri; Ulug'bek merosi davom etmoqda. O'zing ham boshlashing mumkin: oddiy durbin bilan Oy kraterlari, Yupiter yo'ldoshlari va Andromeda galaktikasi ko'rinadi.