Yer qanday paydo bo'lgan?

4,6 milliard yil oldin chang bulutidan sayyoragacha

Hammasi 4,6 milliard yil oldin, ulkan gaz va chang bulutidan boshlangan. Qandaydir turtki — ehtimol yaqin atrofda portlagan yulduz to'lqini — bulutni siqdi, va u o'z og'irligi ostida cho'ka boshladi. Markazda modda zichlashib qizidi — Quyosh yondi. Qolgan chang va gaz aylanuvchi tekis diskka aylandi.

Diskda chang zarralari bir-biriga yopishib, toshchalar, so'ng kilometrlik 'planetezimallar' hosil qildi. Ular to'qnashib, birlashib, yuz million yil ichida sayyoralarga aylandi. Quyoshga yaqin issiq joyda faqat tosh va metall qolgan — shuning uchun Merkuriy, Venera, Yer va Mars toshli; uzoqda muz saqlanib, gaz gigantlar o'sgan.

Yosh Yer erigan lava shari edi. Og'ir temir markazga cho'kib yadro hosil qildi — hozirgi magnit maydonimiz shundan. Keyin Mars kattaligidagi Teya nomli jism Yerga urildi: parchalar orbitada to'planib Oyni hosil qildi. Shuning uchun Oy toshlari Yernikiga juda o'xshaydi.

Sayyora sovigach, vulqonlardan chiqqan suv bug'i yomg'ir bo'lib yog'di — yuz millionlab yil davomida! — va okeanlar to'ldi. Muzli kometalar ham suv olib kelgan bo'lishi mumkin. 3,8 milliard yil oldin okeanda birinchi tirik hujayralar paydo bo'ldi. Ular chiqargan kislorod havoni o'zgartirdi va bugungi hayot uchun yo'l ochdi.

Qanday bilamiz? Meteoritlarning yoshi (4,56 milliard yil) radioaktiv 'soat' bilan o'lchanadi; Oy toshlari Apollo bilan keltirilgan; teleskoplar boshqa yulduzlar atrofidagi 'tug'ilayotgan' disklarni hozir ham ko'rsatadi — masalan, HL Tau. Yer tarixi — hali ham o'rganilayotgan ulkan detektiv hikoya.