Moai — Pasxa oroli haykallari

Okean o'rtasidagi 900 ta tosh bosh

Tinch okeanining o'rtasida, eng yaqin quruqlikdan 2 000 km uzoqda kichkina orol bor — va unda 900 ta ulkan tosh haykal! Ular 10 metr baland va 80 tonna. Odamlar ularni 500 yil oldin g'ildiraksiz, kransiz qanday ko'chirgan? Olimlar tekshirib ko'rdi: haykallarni arqon bilan 'yurgizish' mumkin — ular o'zi 'yurgan'! Haykallarning tanasi ham bor — yer ostida ko'milgan.

Moai — Rapa Nui (Pasxa oroli, 164 km²) xalqi 1250–1500-yillarda yasagan 887 ta monolit haykal, ajdodlar va boshliqlarni ifodalaydi; o'rtacha 4 m, 12,5 t, eng kattasi 10 m, 82 t (tugallanmagani 21 m). Rano Raraku vulqon tufidan bazalt boltalar bilan yo'nilgan; ko'zlari oq marjon va qizil skoriyadan; 'pukao' — qizil tosh bosh kiyim. Ko'chirish: 2012-yilgi tajriba 3 arqon bilan 'yurgizish' (chayqab siljitish) mumkinligini ko'rsatdi — mahalliy rivoyatga mos. Orol tarixi ekologik dars deb talqin qilinadi: o'rmon kesilishi → tuproq eroziyasi → inqiroz (bahsli; kalamushlar ham ayblanadi). 1722-yilda gollandlar Pasxa kunida topgan. Haykallar XVIII–XIX asrda ag'darilgan, hozir 50 tasi tiklangan. YUNESKO (1995). Iqlim o'zgarishi (dengiz sathi, yong'inlar) xavf.

Qiziq faktlar

• Moai haykallari 'yurgan' — 3 ta arqon bilan chayqab yurgizish mumkin, olimlar isbotlagan.
• Mashhur 'boshlar'ning tanasi ham bor — 7 metrgacha yer ostida.
• Orol eng yaqin quruqlikdan 2 000 km uzoqda — Yerdagi eng yakka joylardan.