Qutb yog'dusi

Quyosh shamoli osmonda raqsga tushadi

Quyosh doim mayda zarrachalarni kosmosga otib turadi — bu 'quyosh shamoli'. Yerning ko'rinmas magnit qalqoni ularni ushlab, qutblarga yo'naltiradi. U yerda zarrachalar havoga urilib, uni chiroqdek yoritadi: yashil, binafsha, pushti pardalar! Globusda qutblar atrofidagi yashil halqani ko'ryapsizmi? Aynan shu yerda shafaq raqsga tushadi — Shimoliy va Janubiy qutbda bir vaqtda.

Aurora — Quyosh shamoli (elektron va protonlar, 400 km/s) Yer magnitosferasi bo'ylab qutb hududlariga 'quyilib', 100–300 km balandlikda atmosfera atomlarini qo'zg'atishi natijasi: kislorod yashil (557,7 nm) va qizil (630 nm), azot ko'k-binafsha nur chiqaradi. Auroral oval — magnit qutb atrofidagi 65–72° kenglikdagi halqa, Quyosh faolligida 50° gacha kengayadi (2024-yil mayda O'zbekistondan ko'rildi). Ikkala qutbda simmetrik — borealis va australis. 11 yillik Quyosh sikli: 2024–2025 maksimum. Kuchli geomagnit bo'ronlar (1859 Kerrington, 1989 Kvebek) elektr tarmoqlari va sun'iy yo'ldoshlarni ishdan chiqarishi mumkin. Yupiter, Saturn, hatto Marsda ham aurora bor.

Qiziq faktlar

• Shafaq ikkala qutbda bir vaqtda, ko'zgudek bir xil shaklda yonadi.
• Shafaq 100–300 km balandda — Xalqaro kosmik stansiya uning ichidan uchib o'tadi.
• Kuchli shafaq 1859-yilda telegraf simlarini yoqib yuborgan.