Zilzilalar

Yer po'sti harakatlanganda

Yerning tashqi qobig'i ulkan tosh bo'laklar — plitalardan iborat. Ular juda sekin, tirnoq o'sishi tezligida suzib yuradi. Ba'zan ikki plita bir-biriga tiqilib qoladi, keyin birdan sirg'alib ketadi — mana shu zilzila! Xaritadagi to'q sariq chiziqlar — plitalar chegarasi. Zilzilalarning ko'pi aynan shu yerda bo'ladi. Toshkentda 1966-yilda kuchli zilzila bo'lgan, keyin shahar yangidan qurilgan.

Litosfera 15 ga yaqin yirik plitaga bo'lingan; ular mantiyadagi konveksiya oqimlari ta'sirida yiliga 2–10 sm siljiydi. Chegaralarda uch xil harakat bo'ladi: ajralish (O'rta Atlantika tizmasi — yangi qobiq hosil bo'ladi), to'qnashuv (Himolay — Hindiston plitasi Yevrosiyoga uriladi; Tinch okean chetlarida okean plitasi materik ostiga kiradi — subduksiya) va yonma-yon sirg'alish (San-Andreas). Zilzila kuchi magnituda bilan o'lchanadi: har bir birlik energiyani ~32 barobar oshiradi. Eng kuchli qayd etilgan zilzila — Chili, 1960, M9,5. Halqalar — tarixdagi mashhur zilzilalar joyi.

Qiziq faktlar

• Yiliga 500 000 ga yaqin zilzila bo'ladi, lekin faqat 100 ga yaqini zarar keltiradi.
• Toshkent zilzilasi (1966) 300 000 kishini uysiz qoldirgan, lekin shahar 3,5 yilda qayta qurilgan.
• Oyda ham "oy silkinishlari" bo'ladi — Apollo seysmograflari ularni yozib olgan.
• Zilzila to'lqinlari Yerni ichkaridan "rentgen" qilib, uning yadrosi borligini ko'rsatgan.