Vulqon otilishi

Yer o'z ichidagi olovni chiqaradi

Yerning ichi juda issiq — 5 000 °C! Ba'zi joylarda erigan tosh (magma) yer po'stlog'ini yorib chiqadi — bu vulqon. Otilganda lava oqadi, kul osmonga 30 km ko'tariladi. Vulqonlar tasodifiy joyda emas — ular Tinch okeani atrofida 'Olovli halqa' bo'ylab tizilgan, chunki u yerda Yer plitalari to'qnashadi. Globusda qizil nuqtalarni ko'ryapsizmi? Har biri — faol vulqon. Ular xavfli, lekin vulqon kuli tuproqni juda unumdor qiladi.

Vulqonlar litosfera plitalari chegaralarida (subduksiya — Olovli halqa, 75% faol vulqonlar; rift — Islandiya, Sharqiy Afrika) va 'issiq nuqtalar'da (Gavayi, Yelloustoun) hosil bo'ladi. Turlari: qalqonsimon (Mauna-Loa — suyuq bazalt lavasi, sekin), stratovulqon (Fudzi, Vezuviy — yopishqoq lava, portlovchi), kaldera (supervulqon). Otilish kuchi VEI shkalasi (0–8): Tambora 1815 (VEI 7) — 'yozsiz yil', global harorat 0,5 °C pasaydi; Krakatau 1883 — tovushi 4 800 km dan eshitilgan; Pinatubo 1991 — kuli 2 yil iqlimni sovutdi. Dunyoda 1 500 faol vulqon, har yili 50–70 tasi otiladi; 800 mln kishi 100 km radiusda yashaydi. Vulqonlar atmosfera va okeanlarni yaratgan; geotermal energiya (Islandiya 25%). Markaziy Osiyoda faol vulqon yo'q — plitalar chegarasidan uzoq.

Qiziq faktlar

• 1883-yilda Krakatau otilishi 4 800 km uzoqda eshitilgan — Toshkentdan Londongacha masofa!
• Vulqon kuli tuproqni shunchalik unumdor qiladiki, odamlar xavfga qaramay yonida yashaydi.
• O'zbekistonda faol vulqon yo'q — biz plitalar chegarasidan uzoqdamiz.