Suv ko'tarilishi va qaytishi

Oy okeanlarni o'ziga tortadi

Kuniga ikki marta dengiz qirg'oqqa 'chiqadi' va ikki marta 'qaytadi'. Buni Oy qiladi! Oyning tortishish kuchi okean suvini o'ziga tortadi — Yerning Oyga qaragan tomonida suv ko'tariladi. Qizig'i, qarama-qarshi tomonda ham ko'tariladi (Yer o'zi Oy tomon tortilib, suvni 'ortda qoldiradi'). Globusda ko'k qobiq Oy tomon cho'zilganini ko'r; oq nuqta — Oy turgan tomon. Kanadada suv 16 metrga ko'tariladi — 5 qavatli uydek!

Suv ko'tarilishi — Oy (va 45 % kuch bilan Quyosh) tortishishining Yerning turli qismlariga har xil ta'siri (gradient): Oyga yaqin tomon kuchliroq, uzoq tomon kuchsizroq tortiladi, natijada ikki bo'rtma hosil bo'ladi. Yer o'z o'qida aylanib, har nuqta 24 soat 50 daqiqada ikki bo'rtmadan o'tadi — ikki ko'tarilish, ikki qaytish (Oy har kun 50 daqiqa kech chiqadi). Yangi va to'lin oyda Quyosh va Oy bir chiziqda — 'sizigiy' ko'tarilishi (eng baland), choraklarda — 'kvadratura' (eng past). Ochiq okeanda amplituda 0,5 m, qirg'oq shakli kuchaytiradi: Fandi ko'rfazi (Kanada) — 16 m, Mon-Sen-Mishel — 14 m. O'zbekiston dengizga chiqmagani uchun bizda ko'rinmaydi, lekin Yerning qattiq qobig'i ham 30 sm ga 'ko'tariladi'! To'lqinlar ishqalanishi Yer aylanishini asta sekinlashtiradi (100 yilda 2 ms) va Oy yiliga 3,8 sm uzoqlashadi. Muzliklar erishi va suv ko'tarilishi energiyasi (Fransiya Rans GES, 1966).

Qiziq faktlar

• Oy Yerdan har yili 3,8 sm uzoqlashmoqda — suv ko'tarilishi tufayli.
• Fandi ko'rfazida suv 16 m ga ko'tariladi — 100 milliard tonna suv har kuni kirib chiqadi.
• Yerning qattiq yeri ham Oy tufayli kuniga 30 sm ga ko'tarilib tushadi — biz sezmaymiz.