To'fonlar (tropik siklonlar)

Aylanuvchi ulkan bo'ronlar

To'fon — iliq okean ustida tug'iladigan ulkan aylanuvchi bulut. Uning kengligi 500 km bo'lishi mumkin — butun O'zbekistondek! O'rtasida 'ko'z' bor — u yerda havo tinch va osmon ochiq, atrofida esa 300 km/soat shamol. Shimoliy yarimsharda to'fonlar soat miliga teskari, janubda — soat mili bo'ylab aylanadi. Amerikada 'uragan', Osiyoda 'tayfun', Hindistonda 'siklon' deyishadi — hammasi bitta narsa. Globusda ularni iliq dengizlar ustida ko'rasiz.

Tropik siklon 26,5 °C dan iliq okean ustida hosil bo'ladi: bug'lanish → kondensatsiya issiqligi → havo ko'tariladi → Koriolis kuchi aylantiradi (ekvatorning 5° ichida hosil bo'lmaydi — Koriolis kuchi yo'q). Ko'z 30–60 km, ko'z devori — eng kuchli shamol va yomg'ir. Saffir-Simpson shkalasi: 5-toifa ≥ 252 km/soat. Energiyasi kuniga 10 000 atom bombasiga teng. Mavsum: Atlantika iyun–noyabr, G'arbiy Tinch okean yil bo'yi. Eng halokatli: Bhola (1970, Bangladesh, 300 000+), Katrina (2005, 125 mlrd $), Xayyan (2013, 315 km/soat). Okean isishi bilan to'fonlar kuchliroq va sekinroq bo'lmoqda. 1953-yildan ismlar beriladi (navbatma-navbat ayol/erkak). Sun'iy yo'ldoshlar va 'to'fon ovchilari' samolyotlari kuzatadi.

Qiziq faktlar

• To'fon markazida — 'ko'z'da — havo tinch va quyosh chiqib turadi.
• Bitta to'fon kuniga 10 000 atom bombasiga teng energiya chiqaradi.
• To'fonlar ekvatorning o'zida hosil bo'lmaydi — u yerda Yer aylanishi ularni 'burolmaydi'.