Amudaryo

Markaziy Osiyoning buyuk daryosi

Amudaryo — Markaziy Osiyodagi eng uzun daryo, 2 400 km! U Pomir tog'laridagi muzliklardan boshlanib, cho'l orqali Orolga oqadi. Qadimda uni 'Oks' deb atashgan, Iskandar Zulqarnayn uni kechib o'tgan. Daryo bo'yida Xorazm, Buxoro, Termiz kabi qadimiy shaharlar paydo bo'lgan. Amudaryo suvidan paxta, sholi va qovun sug'oriladi.

Amudaryo (qadimgi Oks, arabcha Jayhun) Pomirdagi Vaxsh va Panj daryolarining qo'shilishidan hosil bo'ladi, 2 540 km oqib (Panj bilan), Turkmaniston va O'zbekiston orqali Orol dengiziga yetadi — yoki yetmaydi: 1990-yillardan suvi to'liq sug'orishga sarflanib, dengizga yetib bormaydi. Suvining 80% i muzliklar va qor erishidan; loyqaligi bo'yicha dunyoda yetakchilardan — yiliga 200 mln tonna loyqa. Daryo o'zanini tez-tez o'zgartirgan: o'rta asrlarda Kaspiyga (Uzboy) oqqan. Qirg'og'idagi to'qay o'rmonlari — Buxoro bug'usi va qirg'ovul makoni. Suvni 4 davlat baham ko'radi — Markaziy Osiyoda suv diplomatiyasining asosiy mavzusi. Amudaryo katta baqrasi (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) — faqat shu daryoda yashaydigan noyob baliq.

Qiziq faktlar

• Amudaryo dunyodagi eng loyqa daryolardan — yiliga 200 mln tonna loy tashiydi.
• O'rta asrlarda Amudaryo Orolga emas, Kaspiyga oqqan!
• Amudaryoda faqat shu yerda yashaydigan 'katta baqra' balig'i bor — burni belkurakka o'xshaydi.