Orol dengizi

Yo'qolgan dengiz — va uni qaytarish urinishi

Bir paytlar Orol dunyodagi to'rtinchi eng katta ko'l edi — unda kemalar suzgan, baliqchilar 40 000 tonna baliq tutgan. Keyin odamlar Amudaryo va Sirdaryo suvini paxta dalalariga burib yuborishdi — va dengiz 50 yilda deyarli qurib qoldi. Hozir Mo'ynoqda kemalar qum ustida turibdi. Lekin odamlar Orolni qutqarishga harakat qilmoqda: qurigan tubiga millionlab saksovul ekilmoqda, Shimoliy Orolga suv qaytarildi va baliqlar qaytdi!

Orol dengizi 1960-yilda 68 000 km² (Irlandiya kattaligida) sho'r ko'l edi. Sovet davrida Amudaryo va Sirdaryo suvi paxta va sholi sug'orish uchun kanallarga (Qoraqum kanali) burildi; oqim 10 barobar kamayib, 2010-yilga kelib ko'l hajmining 90% ini yo'qotdi va 4 bo'lakka bo'lindi. Oqibatlar: 5,5 mln gektar qurigan tub ('Orolqum') dan yiliga 75 mln tonna tuz va chang ko'tariladi, Qoraqalpog'istonda kasalliklar ko'paydi, iqlim keskinlashdi, 24 baliq turi yo'qoldi. Bu XX asrning eng katta ekologik falokati deb tan olingan. Tiklanish: Qozog'iston 2005-yilda Ko'karal to'g'onini qurib Shimoliy Orolni saqlab qoldi (sath 4 m ko'tarildi, baliqchilik qaytdi); O'zbekiston 2018-yildan qurigan tubga 1,7 mln gektar saksovul ekdi va BMT bilan 'Orolbo'yi — ekologik innovatsiyalar zonasi' e'lon qildi.

Qiziq faktlar

• Mo'ynoq shahri bir paytlar port edi — hozir dengiz undan 150 km uzoqda.
• Orol tubidan ko'tarilgan tuz Antarktida muzlarida ham topilgan!
• Shimoliy Orolga suv qaytgach, 20 turdagi baliq va baliqchilar qaytdi.