Yaltiroq qo'ng'iz (mitti chiroq)

Yozgi tunning tirik chiroqchasi

Mitti chiroq — o'zi yorug'lik chiqaradigan qo'ng'iz! Uning qornida maxsus modda bor, u havo bilan uchrashib sovuq nur beradi — qo'lga olsang ham kuydirmaydi. Chiroqchalar bir-biriga 'signal' beradi: har tur o'z ritmida yonib-o'chadi. Yaponiyada yozda odamlar chiroqchalarni tomosha qilishga daryo bo'yiga boradi.

Yaltiroq qo'ng'izlar (Lampyridae) — 2 000 dan ortiq tur, Antarktidadan tashqari hamma joyda; O'zbekistonda ham bir necha tur bor (Lampyris). Nur — bioluminessensiya: lyutsiferin + lyutsiferaza fermenti + kislorod → deyarli 100 % samarali 'sovuq nur' (lampochkada faqat 10 %). Har tur o'ziga xos yonish ritmi — juft topish kodi; ba'zi urg'ochilar boshqa tur kodini 'taqlid qilib' erkaklarni aldab yeydi. Lichinkalari ham yorug' — yirtqichlarga 'men zaharli' signali; ular shilliqqurt yeydi. Yorug'lik ifloslanishi (shahar chiroqlari) va pestitsidlar tufayli ko'p joylarda kamaymoqda. Janubi-Sharqiy Osiyoda butun daraxt bir vaqtda 'miltillaydi' — sinxron chiroqchalar.

Qiziq faktlar

• Chiroqchaning nuri deyarli 100 % samarali — lampochka nurining 90 % i issiqqa ketadi.
• Ba'zi urg'ochilar boshqa tur signalini taqlid qilib erkaklarni aldab yeydi.
• Osiyoda minglab chiroqchalar bitta daraxtda bir vaqtda yonib-o'chadi.