Shimoliy shafaq (Aurora)

Quyosh shamoli osmonda raqsga tushganda

Qutb yaqinidagi tunlarda osmonda yashil, binafsha va pushti pardalar raqsga tushadi — bu shimoliy shafaq! Uni Quyosh yasaydi: Quyoshdan uchib kelgan zarrachalar Yerning havosiga urilib, uni chiroqdek yoritadi. Yerning magnit maydoni ularni qutblarga yo'naltiradi. Qadimgi odamlar buni ruhlar raqsi deb o'ylashgan. Janubiy qutbda ham xuddi shunday — 'janubiy shafaq'.

Aurora borealis (shimoliy) va australis (janubiy) — Quyosh shamoli zarrachalari (elektron, proton) Yer magnitosferasi bo'ylab qutblarga yo'nalib, 100–300 km balandlikda atmosfera atomlariga urilishi natijasida hosil bo'ladi: kislorod yashil (557 nm) va qizil, azot binafsha-ko'k nur beradi. Auroral oval — magnit qutb atrofidagi 65–72° kenglik halqasi; Tromsyo, Fairbanks, Yellounayf — eng yaxshi kuzatish joylari. Quyosh faolligi 11 yillik sikl bilan o'zgaradi; 2024–2025 — maksimum, shafaq O'zbekistondan ham (2024-yil may) ko'ringan. Kuchli geomagnit bo'ronlar (1859-yilgi Kerrington hodisasi) elektr tarmoqlari va sun'iy yo'ldoshlarga xavf tug'diradi. Yupiter va Saturnda ham auroralar bor.

Qiziq faktlar

• 2024-yil may oyida shimoliy shafaq O'zbekistondan ham ko'rindi — juda kam uchraydigan hodisa!
• Shafaq 100–300 km balandlikda — Xalqaro kosmik stansiya uning ichidan uchib o'tadi.
• Yupiter va Saturnda ham shafaq bor — Yernikidan 1 000 barobar kuchli.