Kungaboqar

Quyoshga qarab buriladigan gul

Yosh kungaboqar kun bo'yi boshini quyosh ortidan buradi — ertalab sharqqa, kechqurun g'arbga, tunda yana sharqqa qaytadi! Katta bo'lgach, doim sharqqa qarab turadi. Kungaboqarning 'guli' aslida 1 000–2 000 ta mayda guldan iborat. Urug'lari spiral bo'ylab joylashgan — bu matematik naqsh. Pista — kungaboqar urug'i, undan yog' ham olinadi.

Kungaboqar (Helianthus annuus) — Shimoliy Amerikadan, 4 000 yil oldin tub amerikaliklar madaniylashtirgan; XVI asrda Yevropaga, XVIII asrda Rossiyaga kelib, yog' o'simligiga aylangan (Rossiya, Ukraina — 50% jahon hosili). Geliotropizm: yosh o'simlik poyasi kun davomida notekis o'sib, boshini quyosh ortidan buradi (sirkad ritm); yetilgach sharqqa qotib qoladi — ertalab tez isib, ko'proq changlatuvchi jalb qiladi. 'Gul' — savatcha, 1 000–2 000 naycha gulli; urug'lar Fibonachchi spirallari (34/55, 55/89) bo'ylab — eng zich joylashuv. 3 m gacha, rekord 9 m. Urug'i 40–50% yog'; kungaboqar yog'i — O'zbekistonda ham asosiy oshxona yog'i. Ildizi tuproqdan radioaktiv moddalarni yig'adi — Chernobil va Fukusimada ekilgan.

Qiziq faktlar

• Kungaboqar urug'lari Fibonachchi spirallari bo'ylab joylashgan — tabiat matematik!
• Bitta kungaboqar 'guli' aslida 2 000 ta mayda gul.
• Kungaboqar tuproqdan radiatsiyani 'so'radi' — Chernobilda ekilgan.