Kartoshka

And tog'laridan butun dunyoga tarqalgan tugunak

Kartoshka — o'simlikning yer ostidagi 'ombori', unda kelasi yil uchun oziq saqlanadi. Uning vatani Janubiy Amerikadagi And tog'lari — u yerda 4 000 xil kartoshka bor: binafsha, qizil, sariq! Ispanlar uni 500 yil oldin Yevropaga olib kelgan. Kartoshka ko'p odamni ochlikdan qutqargan. Hozir u dunyoda guruch va bug'doydan keyingi asosiy ovqat.

Kartoshka (Solanum tuberosum) — ituzumdoshlar oilasi (pomidor, baqlajon qarindoshi), 8 000 yil oldin Titikaka ko'li atrofida (Peru–Boliviya) madaniylashtirilgan; Peruda 4 000 dan ortiq mahalliy nav. Tugunak — o'zgargan poya (barg emas), kraxmal zaxirasi. 1570-yillarda Ispaniyaga, XVIII asrda Yevropa asosiy ekini — aholi portlashi va Irlandiya ochligi (1845–1849, fitoftora kasalligi, 1 million kishi o'lgan — monokultura xavfi darsi). Hozir 375 million tonna/yil (Xitoy, Hindiston, Rossiya, Ukraina yetakchi), oziq-ovqat bo'yicha 4-o'rinda. Tarkibida C vitamini, kaliy, kraxmal (20 %); ko'k qismi va nishlari solanin — zaharli. Kosmosda o'stirilgan birinchi sabzavot (1995). O'zbekistonda Samarqand, Surxondaryo, Andijonda yetishtiriladi.

Qiziq faktlar

• Peruda 4 000 dan ortiq kartoshka navi bor — binafsha va ko'k ranglisi ham.
• Kartoshka — poya, ildiz emas.
• Kartoshka kosmosda o'stirilgan birinchi sabzavot (1995).