Bug'doy

Non — va sivilizatsiya — shundan boshlangan

Non, makaron, somsa, pechenye — hammasi bug'doydan! Bug'doy — o'simlik, uning donidan un tayyorlanadi. 10 000 yil oldin odamlar bug'doyni ekishni o'rganishdi — va ovchilikni tashlab, shaharlar qurishdi. Bitta bug'doy boshog'ida 50 ta don bor. Dunyoda har kuni 2 milliard kishi bug'doy nonini yeydi. O'zbek noni ham bug'doydan!

Bug'doy (Triticum) — 10 000 yil oldin Unumdor yarim oyda (hozirgi Turkiya, Suriya, Iroq) yovvoyi ajdodlaridan madaniylashtirilgan; neolit inqilobi va birinchi shaharlar (Ierixon, Chatal-Xo'yuk) shu bilan bog'liq. Yumshoq bug'doy (T. aestivum) — 3 turning tabiiy chatishmasi, 6 xromosoma to'plamli (geksaploid), genomi odamnikidan 5 barobar katta. Dunyoda 800 mln tonna/yil — kaloriyaning 20% i. O'zbekiston yiliga 7–8 mln tonna yetishtiradi va o'zini ta'minlaydi. Glyuten — non ko'tarilishini ta'minlovchi oqsil. 1960-yillardagi 'Yashil inqilob' (Norman Borlaug, pakana bug'doy) hosildorlikni 3 barobar oshirib, ocharchilikni kamaytirdi — Nobel tinchlik mukofoti. Xamir achitish ham 6 000 yillik misr kashfiyoti.

Qiziq faktlar

• Bug'doy genomi odamnikidan 5 barobar katta!
• Bitta bug'doy donidan bir yozda 50 ta don o'sadi.
• O'zbek noni tandirda 3 daqiqada pishadi — 5 000 yillik texnologiya.